knjiga “imena naselja u bosni i hercegovini” rezultat je četverogodišnjeg istraživanja profesorice indira šabić, vanredne profesorice na odsjeku za bosanski jezik i književnost filozofskog fakulteta univerziteta u TUZLI. autorica je svoj naučni rad posvetila upravo imenima, uvjerena da se u njima krije razlog zbog kojeg su se bosanci i hercegovci posebno vezali za zemlju bosansku.
u knjizi je obrađeno 6.141 ime naselja potvrđeno prema popisu stanovništva iz 2013. godine. međutim, statistika pokazuje i zabrinjavajuću sliku depopulacije: 542 naselja su tada bila nenaseljena, 590 naselja imala su do deset stanovnika, a u čak 1.696 naselja broj stanovnika nije dostigao trocifreni iznos. s obzirom na nastavak iseljavanja nakon 2013. godine, pretpostavlja se da je stanje danas još nepovoljnije.
indira šabić ističe da je upravo zbjeg stanovništva, izazvan ratnim i kasnijim ekonomskim migracijama, bio jedan od poticaja za pisanje knjige. naselje, kako naglašava, može opstati bez mnogo toga, ali bez ljudi ne može. zato je važno popisati i opisati ova mjesta kako ne bi nestala iz pamćenja, kao što su nestala brojna naselja iz prošlosti.
u knjizi se ojkonimi – imena naseljenih mjesta – analiziraju kroz njihovu strukturu, porijeklo, motivaciju, značenje, kao i promjene imena kroz historiju. istovremeno, knjiga se može čitati i kao zbirka priča o naseljima kao simbolima opstanka i snage, o BOSANCIMA I HERCEGOVCIMA koji su ih gradili uprkos ratovima, nedaćama i iseljavanju. autorica ovu građu opisuje kao “poeziju matematike i ljepotu historije, onomastike i geografije”.
šabić podsjeća da je mnogo ojkonimskog blaga nestalo zajedno s naseljima, uslijed ratova, požara, poplava, epidemija i drugih katastrofa. neka naselja su u potpunosti iščezla, pa su od njih ostali tek zakopani temelji. naselja, kaže, stare i nestaju: jedina umiru, druga se ponovo rađaju, a čovjek svojim kretanjem i iseljavanjem ostavlja prazne prostore za sobom.
u knjizi se govori i o emotivnoj i etičkoj dimenziji odnosa prema prostoru: autorica upozorava da bismo se trebali bojati da ne umremo a da nismo bili dobri prema ljudima i zemlji. napuštena sela i ognjišta, prepuštena nemaru, izgledaju poput svojevrsne “prokletije”, što dodatno naglašava potrebu da se naselja i njihova imena dokumentuju i proučavaju.
jedno od važnih poglavlja posvećeno je standardizaciji geografskih imena. još 1967. godine stručnjaci za geografska imena u ŽENEVI predložili su izradu univerzalnog popisa pojmova koji se koriste u standardizaciji, a kasnije je nastao i posebni rječnik objavljen u više izdanja. međutim, bosanska verzija tog rječnika još ne postoji, što pokazuje koliko je bosanska onomastika kasnila u odnosu na evropske i svjetske tokove, često zbog toga što se u BOSNI I HERCEGOVINI moralo baviti pitanjima pukog opstanka.
autorica naglašava da ovako obiman projekt ne bi trebao ovisiti o pojedincu, već ga trebaju preuzeti univerzitetske ili akademske institucije.
u knjizi su obrađeni i brojni zanimljivi primjeri imena naselja. navodi se problem ojkonimske homonimije, odnosno postojanja više naselja s istim imenom na relativno malom prostoru. tako u BOSNI I HERCEGOVINI postoji po dvanaest naselja koja se zovu novo selo ili slatina, jedanaest naselja s imenom gradina ili odžak, deset gradaca i osam kamenica. takva situacija može izazvati zabune, iako u prošlosti, kada su ljudi imali manji radijus kretanja, to nije predstavljalo veći problem.
indira šabić podsjeća na rješenja iz SLOVENIJE, gdje je problem homonimnih naselja ublažen proširivanjem imena, pa tako postoje naselja tipa “bistrica ob dravi” ili “bistrica pri tržiću”. iako je to suprotno jezičkoj ekonomiji, u kojoj čovjek teži da s manje riječi postigne cilj, komunikacijske potrebe ponekad imaju prednost.
među ilustrativnim primjerima navode se naši “brodovi” – BOSANSKI BROD, MARTIN BROD, ŠIĆKI BROD – i “luke” poput BANJA LUKA, OLOVSKE LUKE ili OŠTRA LUKA. današnji čitalac mogao bi steći pogrešnu sliku o moru i lukama, ali je u starijim fazama jezika riječ “brod” označavala mjesto prelaska preko vode, dok je “luka” značila plodnu zemlju uz vodu.
posebno dojmljiva su imena poput GRABOVA DRAGA, BREZOVA KOSA, LJUBAČE ili LJUBINJE, koja zvuče romantično, a kriju stara značenja: “draga” kao dolina, “kosa” kao padina brda, dok korijen “ljub-” upućuje na blatno zemljište. upravo takvi primjeri pokazuju koliko imena mogu zavesti – jedno sugerirati, a drugo zapravo značiti.
knjiga donosi i narodne predaje vezane za nastanak pojedinih imena. tako se za KLADANJ kaže da je ime dobio u vrijeme osmanskih osvajanja, kada su vojnici morali podići most od “klada” – kratkih debelih komada drveta – kako bi prešli DRINJAČU. za BLAGAJ je zabilježena predaja da je ime povezano sa skrivenim blagom, dok se za GORAŽDE veže tumačenje od riječi “gorenje”. SAMOBOR se prema jednoj priči dovodi u vezu s tim da je na tom mjestu rastao samo jedan bor, a STOCAC se često tumači kroz motiv stolovanja srednjovjekovnih bosanskih vladara.
autoru su pučke teorije o porijeklu imena zanimljive, ali upozorava da one nemaju naučni oslonac, iako potiču maštu i živo kazivanje. ozbiljan istraživač, ističe, mora posegnuti za stručnim metodama i interpretacijama.
kada govori o značaju onomastike za proučavanje kulturne i jezičke baštine BOSNE I HERCEGOVINE, šabić naglašava da imena svjedoče o čovjeku i prostoru s kojim živi u suživotu. ona su dio kulturno-historijskog nasljeđa, zavičajne prepoznatljivosti i nacionalnog identiteta. toponimi pretvaraju fizičko-geografsku stvarnost u historijsko i društveno iskustvo, pa su stoga ključni za razumijevanje identiteta jedne zemlje.
izdavač knjige “imena naselja u bosni i hercegovini” je MUZEJ BOSANSKOGA KRALJEVSTVA, a autorica indira šabić već je poznata po djelima iz oblasti onomastike, među kojima su “antroponimija i toponimija bosanskoga srednjovjekovlja” i “prezimena u bosni i hercegovini”, kao i po desetinama naučnih radova objavljenih u BOSNI I HERCEGOVINI i zemljama regiona.
👉infoposkokbrčko✅️